قلم، نشریه انجمن ایرانی زبان و ادبیات فرانسه

قلم، نشریه انجمن ایرانی زبان و ادبیات فرانسه

تحلیل انتقادی بازنمایی‌های شرق‌شناسانه از زنان قاجار در سفرنامه‌های ژن دیولافوا با تکیه بر منابع درون‌زا

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
مریم شریف
گروه زبان و ادبیات فرانسه،‌دانشکده علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی،‌تهران،‌ایران.
10.22129/plume.2026.554086.1349
چکیده
تاریخ‌نگاری زنان ایرانی عصر قاجار از ابتدا متکی بر منابع برون‌زا خصوصا سفرنامه‌های مسافران غربی بوده است. این روایت‌ها، اغلب به عنوان گزاره‌های عینی و علمی در نظر گرفته شده‌اند، درحالی که آغشته به تعصبات شرق‌شناسانه هستند. وانگهی، دسترسی جدید به منابع درون‌زا – مطبوعات، آرشیوهای محلی، خاطرات، سفرنامه‌های ایرانیان و مستندات دیداری و شنیداری مختلف – اکنون این امکان را فراهم آورده که تاریخ را از دریچه‌ی چشم مردم بومی روایت کنیم. بنابراین، بازخوانی انتقادی روایت‌های اروپایی و مقایسه آن‌ها با داده‌های جدید، برای بازنویسی جامع‌تر تاریخ زنان در دوره قاجار امری ضروری است. این مقاله به تحلیل سفرنامه‌های ژان دیولافوآ با تکیه بر اندیشه‌های پسااستعماری می‌پردازد و آن‌ها را با اطلاعات برگرفته از منابع محلی مقایسه می‌کند. نتایج نشان می‌دهند که بخش قابل توجهی از قضاوت‌های او فاقد بی‌طرفی بوده و او نتوانسته است خود را از الگوهای فکری شرق‌شناسانه مسلط بر فضای فکری اروپا در قرن نوزدهم برهاند.
کلیدواژه‌ها
تاریخ‌نویسی زنان
ژان دیولافوآ
سفرنامه
شرق‌شناسی و جنسیت
قاجار
نقد پسااستعماری
موضوعات

عنوان مقاله English

Critical Analysis of the Orientalist Representations of Qajar Women in Jane Dieulafoy's Travel Accounts in Light of Endogenous Sources

چکیده English

For a long time, the Iranian historiography of women under the Qajar dynasty largely relied on exogenous sources, primarily the testimonies of Western travelers. These accounts, often regarded as factual, are nonetheless frequently imbued with Orientalist prejudices. Furthermore, the emergence of new endogenous sources—the press, local archives, memoirs, Iranian travelogues, and various audio-visual documents—now offers the opportunity to nuance and enrich the historical perspective. A critical re-reading of European narratives, and their comparison with this new data, is therefore essential for a more complete rewriting of the history of women under Qajar rule. This article proposes to analyze the travel accounts of Jane Dieulafoy, supported by post-colonial thought, and to confront them with information derived from local sources. The results reveal that a significant part of her judgments lacked impartiality and that she was unable to escape the dominant Orientalist thought patterns of the 19th century.

کلیدواژه‌ها English

  • Jane Dieulafoy
  • Iranian Historiography
  • Orientalism
  • Post-colonial Studies
  • Qajar women
Ahmed, L. (2010). Ethnocentrisme occidental et perceptions du harem. Les cahiers du CEDREF [En ligne], 17 | 2010. DOI : https://doi.org/10.4000/cedref.606
Belgiojoso, C. (1858). Asie Mineure et Syrie : souvenir de voyages. Michel Lévy Frère.
Dieulafoy, J. (1887). La Perse, la Chaldée et la Susiane. Libraire Hachette et Cie.
Dieulafoy, J. (1888). À Suse : Journal des fouilles. Libraire Hachette et Cie.
Dieulafoy, J. (1897). Déchéance. Lemerre.
Edel, C. & Sicre, J-P. (1989). « Introduction », dans Jane Dieulafoy, Une amazone en Orient, du Causasse à Ispahan 1881-1882.  Phébus.
Ernot, I. (2011). Voyageuses occidentales et impérialisme : l’Orient à la croisée des représentations (XIXe siècle). Genre & Histoire [En ligne], 8 | Printemps 2011. DOI : https://doi.org/10.4000/genrehistoire.1272
Etemad al-Saltaneh, M. H. Kh. (1976/1345). Ruznāmeh-ye khāterāt-e Etemad al-Saltaneh (F. Saramad, Éd.). Ahmadi Publication.
France, A. (1890). Le roman historique – Mme Dieulafoy – Mlle Cantel. Le Temps, 7 décembre 1890.
Ghasemi Arian, F. & Farsian, M. (2023). Sociopoetic of Iranian roads in the French travelogue entitled Persia, Chaldea and Susiana, by Jane Dieulafoy. Research in Contemporary World Literature, 27(2), 898-922. DOI : 10.22059/jor.2022.331985.2217
Gholamniyarami, F. (2021/1400). Institution du Shabestan à l’ère qâjâre [Nahâdé shabestân dar asré qâjâr]. Dans F. Shafiei (Éd.), Histoire sociale des femmes à l’ère qâjâre. Sāles, 71-113.
Gran-Aymeric J. & È. (1991). Jane Dieulafoy : une vie d’homme. Perrin.
Héjazi, B. (2013/1392). The History of Ladies. Women Status in Qajar Dynastie. [Târikhé Khanom-hâ]. Ghaside-sara.
Karachi, R. (2015/1394). L’histoire des femmes poètes : des débuts jusqu’au VIIIe siècle de l’Hégire (lunaire) Studies [Tarikh-e She’r-e Zanān: Az Āghāz tā Sade-ye Hashtom-e Hejri Qamari]. Téhéran : Institute for Humanities and Cultural.
Loti, P (1904). Vers Ispahan. Calmann-Lévy.
Maazallahi, B. & Saber, Z. (2022). Study of harem’s Signs in Farangi-sazi paintings at School of Isfahan painting. Journal of Woman in Culture and Arts, 14(3), 463-487. DOI:10.22059/jwica.2022.334445.1722
Mo’ayyer al-Mamalek, D. Kh. (1982/1361). Yāddāshthā-ī az zendegī-ye khosūsī-ye Nāseroddīn Shāh. Tarikh-e Iran Publication.
Mousavi Viyayeh, F. (2021/1400). Femme, famille et ordre de genre à l’ère qâjâre. [Zan, khânevâdeh, nazmé jensiati dar asré qâjâr]. In Shafiei. S. (éd.) Histoire sociale des femmes à l’ère qâjâre. Sāles, 23-70.
Mesch, R. (2021). The Legs of the Orientalist: Jane Dieulafoy’s Self-Portraits in Persia. Yale French Studies, 139, 171–189. DOI: http://www.jstor.org/stable/45455819
Nazarimoghaddam, J. (2023). Investigating the Representation of Iranian Women's Identity in Foreign Travelogues of the Qajar Era. National Studies Journal, 24(94), 101-124. DOI: 10.22034/rjnsq.2023.364871.1446
Najafvand, S. (2019/1398). Critical reading of Dieulafoy’s travelogue from the perspective of history and culture. [Mémoire de master, Université de Meybod, Iran].
Noirfontaine, P. (1856). Un regard écrit : Algérie. Impr. de A. Lemale.
Rabbanizade, M. & Ghassemirad, M. (2025). The religious beliefs of Eilat Lor from the perspective of foreign travelogues of the Qajar period. Journal of Sociological Cultural Studies, 16(1), 405-431. 
Saïd, E. W. (1980). L’Orientalisme. Traduit par Catherine Malamoud. Éditions du Seuil.
Saïd, E. W. (2000), Culture et impérialisme. Traduit par Paul Chemla. Fayard. 
Shafiei. S. S. (2021/1400). Histoire sociale des femmes à l’ère qâjâre. Sāles.
Shafiei, S. S. (2021/1400). Femmes qâjâres et consommation récréative dans la sphère publique. Dans Shafiei (Éd.). Histoire sociale des femmes à l’ère qâjâre. Sāles.116-137. [Zanâné qâjâri va masrafé hozé féraquati]
Shafiei S. S. (2024/1403). Women in private and public sphere: Analyzing the social position of Naseri women in the travelogues of Gertrude Bell and Dieulafoy. Society Culture Media, 13(51), 99-120. DOI :10.22034/scm.2024.455743.1755
Shirazi, A. K. (2020/1399). Châdor kardim raftim tamasha. Édité par Z. Torabi. Atrâf. [Nous avons mis notre tchador et sommes allées regarder : Carnet de voyage d’Aaliyeh Khanom Shirazi].
Tahmasbizade, S. & Zarei, M. E. (2018). The Iconography of the Woman’s Image during the Qajar Period, with an Emphasis on Journeys, Paintings and Photographs Left from this Period. Journal of Woman in Culture and Arts, 10(4), 577-594. DOI :10.22059/jwica.2019.257328.1064
Ueckmann, N. (2020). Genre et orientalisme. Traduit par Kaja Antonowicz. UGA Éditions. DOI : https://doi.org/10.4000/books.ugaeditions.12292
Zand, Z. (2024). The investigation of the Travel Accounts approaches to Iranian folklore in Ghajars era. Journal of Dialectology and Folklore, 1(2), 57-84.
قلم، نشریه انجمن ایرانی زبان و ادبیات فرانسه
دوره 22، شماره 43
فروردین 1405
صفحه 27-58

  • تاریخ دریافت 26 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 06 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 25 بهمن 1404